ΑΤΕΝΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ, ΤΡΕΜΩ, ΣΤΑΜΑΤΑ Ο ΝΟΥΣ... ΑΡΑ ΤΙ ΠΑΡΑΜΟΝΕΥΕΙ ΣΤΗΝ ΣΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΕΚΚΡΕΜΟΥΣ;

2017-12-26

Τι είμαστε ως ανθρωπότητα; Εξυπηρετούμε κάποιο σκοπό ή είναι τυχαία η ύπαρξή μας σε ένα χαοτικό σύμπαν; Εάν υπάρχει νομοτέλεια στο σύμπαν, προς τι η εξέλιξή μας ως είδη φυλών και πολιτισμών; Ερωτήματα που κάποιες στιγμές βασανίζουν την σκέψη κάθε σκεπτόμενου ανθρώπου, ειδικά τελευταίως, καθώς, οδεύοντας προς το τέλος της εναρκτήριας δεκαετίας αυτής της χιλιετίας, όλοι παρακολουθούμε μία φρενήρη επιτάχυνση κοινωνικών και γεωπολιτικών εξελίξεων στην νέα τάξη της «παγκοσμιοποίησης». Ίσως μία αλληγορική αναθεώρηση του διαρκώς εξελισσόμενου κόσμου μας μπορεί να μας φωτίσει ως προς το τι σκοπό εξυπηρετεί η ποικιλόμορφη ανθρώπινη παρουσία στο σύμπαν και προς το που οδεύουμε.

Θα μπορούσαμε να φανταστούμε την ιστορική πορεία του Δυτικού πολιτισμού (εφόσον κυρίως αυτός έχει επηρεάσει την υφήλιο πολιτισμικά, οικονομικά και περιβαλλοντολογικά) ως ταλαντώσεις του εκκρεμούς ενός συμπαντικού ωρολογίου του οποίου οι δείκτες κάποια στιγμή ολοκληρώνουν τον κύκλο τους και σηματοδοτούν την πλήρωση κάποιου χρόνου, εφόσον ο Χρόνος αποτελεί το μόνο σταθερό μέτρο όλων το εξελίξεων στο σύμπαν.

Ακόμη, ας φανταστούμε ότι η διαδρομή της κάθε ταλάντωσης αυτού του εκκρεμούς αντιπροσωπεύει δύο ανθρώπινες χιλιετίες αυτής της πορείας. Η αρχή της διαδρομής σημαίνει την γέννηση μίας εποχής, η μέση την ακμή της και το τέρμα την καταστροφή της΄ ενώ η στροφή του εκκρεμούς προς την αντίθετη κατεύθυνση σηματοδοτεί την γέννηση μίας καινούργιας τάξεως πραγμάτων και ούτω κάθ' εξής.

Η κινητήριος δύναμη του μεταφορικού μας εκκρεμούς πάντοτε υπήρξε ο χρόνος και η αναζήτηση του ανθρώπου για το θείον, ώστε ο δεύτερος να αιτιολογήσει την ύπαρξή του και τις πράξεις του σε ένα δυσνόητο σύμπαν. Οι ποικίλες ερμηνείες του τί κινεί ή τί κυβερνάει τον κόσμο πάντοτε καθόριζαν το πνεύμα κάθε περιόδου. Από Ελληνοκεντρική άποψη, καταμετρούνται τουλάχιστον τρεις εποχιακές διαδρομές στην ταλάντωση του αλληγορικού μας εκκρεμούς.

Την πρώτη εποχή σημάδεψε η χθόνια λατρεία του ανθρώπου. Τα σπήλαια και τα βάραθρα λειτουργούσαν ως κατοικίες, αλλά και ως τόποι λατρείας. Οι «Αναθηματικοί βόθροι» (λάκκοι θυσίας) που έχουν βρεθεί στην Ελάτεια και στη Μαγούλα της Θεσσαλίας είναι ενδεικτικοί μίας εποχής όταν ο άνθρωπος απέδιδε την προέλευση των πάντων στα σπλάχνα της μητέρας γης. Όπως απεικονίζει και το αγαλματίδιο της Κρητικής θεάς των όφεων, τα ερπετά θεωρούντο ιερά σύμβολα αθανασίας, θεραπείας και αναγέννησης, πιθανώς εξαιτίας της ανανέωσης του δέρματος. Συμβολικό απομεινάρι αυτής της χθόνιας εποχής είναι το «κυρήκειον» με τα περιτυλιγμένα φίδια που έως και στις μέρες μας συμβολίζει την ιατρική επιστήμη.

Ο τερματισμός της πρώτης διαδρομής του εκκρεμούς έμελλε να θανατώσει την χθόνια λατρεία, ενώ η στροφή του σηματοδότησε την γέννηση της ανθρωποκεντρικής εποχής. Οι ανθρωπόμορφοι, Ολύμπιοι θεοί υπέταξαν τη Γη φυλακίζοντας τα τέρατα-τέκνα της στα έγκατα των Ταρτάρων. Η σφαγή του όφεως Πύθωνα, γόνου της Γης, από τον θεό Απόλλωνα (εξ ου και το «Πύθιος Απόλλων») επισφράγισε το θείον στην επιφάνεια. Εν τούτοις, προφανώς η αλλαγή ήταν τόσο θεσμικά τραυματική, που ο θεός υποχρεώθηκε να εκτίει ποινή τρίχρονης εξορίας από τον τόπο όπου αργότερα θα εγκαθίδρυε το Μαντείον του στους Δελφούς. (Είναι άραγε τυχαίο που εξέτινε αυτή την ποινή στην Κρήτη, γενέτειρα της θεάς των όφεων, και συγκεκριμένα στην έξοδο του φαραγγιού της Σαμαριάς;)

Το θέμα της 'ερπετοκτονίας' ή 'τερατοκτονίας' δηλώνει τη χειραφέτηση του ανθρώπου από τις χθόνιες δυνάμεις. Το μοτίβο επαναλαμβάνεται όταν ο Ηρακλής σκοτώνει τη Λερναία Ύδρα, ο Βελλεροφόντης τη Χίμαιρα, ο Περσεύς την φιδομαλλούσα Μέδουσα, ενώ ακόμη το απηχεί η Χριστιανική παράδοση με τον Άγιο Γεώργιο, που έφιππος σκοτώνει το δράκοντα.

Τα δάση και τα απροσπέλαστα όρη που ακόμη αποτελούσαν μυστήριο για τον άνθρωπο γέννησαν κι άλλες ανθρωπόμορφες θεότητες, πολλές των οποίων εσύναπταν σχέσεις και με θνητούς, κάτι που δήλωνε την αρμονική αλληλοεπίδραση ανθρώπου και φύσης. Το πνεύμα της εποχής εκφράστηκε φιλοσοφικά, ποιητικά και καλλιτεχνικά κατά τα κλασσικά έτη, αλλά προς το τέλος της δεύτερης διαδρομής του μεταφορικού μας εκκρεμούς, που συμπίπτει με την Ρωμαϊκή περίοδο, ο άνθρωπος κυριολεκτικά απομυθοποίησε όλα τα επίγεια, συμπεριλαμβανομένου και του εαυτού του. Με μια αίσθηση ατιμωρησίας, 'λεηλάτησε' τη φύση χρησιμοποιώντας ζώα και συνανθρώπους για διασκέδαση στις αρένες ενώ την ξυλεία των δασών για οχυρά και πολιορκητικές μηχανές.

Αυτός ο καταστροφικός τερματισμός της δεύτερης διαδρομής του εκκρεμούς σκότωσε την Αρχαία εποχή, ενώ η στροφή του γέννησε τον Μονοθεϊσμό μεταφέροντας το θείο στα ουράνια. Η εγκαθίδρυση του μονοθεϊσμού έθεσε τέλος στις πολυπρόσωπες μορφές του θείου. Φυσικοί χώροι σαν πηγές και δάση έπαψαν πλέον να θεωρούνται ιεροί τόποι λατρείας. Αντικατεστάθησαν από εκκλησιαστικούς θόλους που απεικονίζουν την ουράνια προέλευση του Θεού. Όπως δηλώνουν και οι διωγμοί των «απίστων» κατά τα «Σκοτεινά Έτη» του Μεσαίωνα, ο άνθρωπος έπαψε πλέον να είναι το σημείο αναφοράς. Αυτή η περίοδος άνθισε στην «μέση» της διαδρομής του εκκρεμούς (όπως δηλώνει και η ίδια η λέξη 'Μεσαίωνας'), ενώ η Αναγέννηση, και αργότερα η βιομηχανική επανάσταση, σήμανε το τέλος της.

Το ρητό «Ο Θεός βοηθεί αυτούς που εξυπηρετούν τους εαυτούς τους», που τόσο ένθερμα ενστερνίστηκε το Διαμαρτυρόμενο πνεύμα, παρείχε στη Δύση τα ηθικά θεμέλια για την ανάπτυξη βιομηχανιών, που μετέτρεψαν την κοινωνία από «θεοκεντρική» σε «καταναλωτική». Οι ραγδαίες κοσμοτεχνογονικές αλλαγές του προηγουμένου αιώνος που κυριολεκτικά απογείωσαν τον άνθρωπο και τον μετέφεραν στη σελήνη σημάδεψαν το τέλος της τρίτης διαδρομής. Το ρηξικέλευθο ρεύμα της δεκαετίας του 1990 προς την «παγκοσμιοποίηση», εσήμανε το γοργό θάνατο των εθνικών οικονομιών και μετέτρεψε τον πλανήτη σε ένα «παγκόσμιο χωριό» που συθέμελα κλονίζει τις πάλε ποτέ παραδοσιακές κοινωνίες (π.χ. την Ελληνική).

Φαίνεται ότι ο Χρόνος/Κρόνος έκανε αυτό που ανέκαθεν έπραττε. Καταβρόχθησε όλους τους θεούς και τις δοξασίες του παρελθόντος. Η ανθρωπότητα φαίνεται να έχει γεράσει μαζί με τους τελευταίους "Baby Boomers" - τα μεταπολεμικά γεννητούρια των δεκαετιών '50 και 60'. Κατόπιν της απομυθοποίησης των πάντων, ο Χρόνος έκοψε τα πτερά του μικρού θεού Έρωτος, ο οποίος κάποτε κινούσε και τον Ελληνικό πολιτισμό. Κάτι που διαφαίνεται πλέον και στο διαμελισμένο είδος τέχνης και μουσικής των Κρόνιων καιρών μας.

Κατά την αφετηρία της τέταρτης στροφής του εκκρεμούς, αυτή του εικοστού-πρώτου αιώνος, η δική μας γενιά τίκτει και διαμορφώνει τα μελλούμενα με ένα σημαντικό πλεονέκτημα: Αξιολογώντας τις τελευταίες τρεις διαδρομές ίσως μπορούμε να απαντήσουμε τα προαναφερθέντα αρχέγονα ερωτήματα, αλλά και ένα τελευταίο: Γιατί έχουμε αναπτυχθεί κατά τέτοιο τρόπο που σήμερα μπορούμε να δικτυώσουμε επικοινωνιακά όλους τους πολιτισμούς του πλανήτη (βλ. διαδίκτυο) κατά τον ίδιο τρόπο που ένας εγκέφαλος αυτό-δικτυώνεται νευρωνικά για να πετύχει συλλογική σκέψη;

Εάν υποθέσουμε ότι επικρατεί νομοτέλεια στο σύμπαν, μήπως πιθανώς να χρειάζεται αυτό το σύμπαν νοήμονα πλάσματα για να του παρέχουν την συνείδηση και την εμπειρία του εαυτού του; Πως αλλιώς θα μπορούσε να έχει αυτογνωσία εάν όχι δια της νοήμονος ζωής; Αυτή η πιθανότητα περίτρανα δικαιώνει το «σκέπτομαι, άρα υπάρχω» του Rene Descartes.

Οι ίδιες οι ζωές μας, λοιπόν, και το κάθε ηλιακό σύστημα που φιλοξενεί νοήμονα όντα (τα οποία με το πλήρωμα του χρόνου επιτυγχάνουν κάποια διαδικτυακή σκέψη) πιθανώς να συνιστούν απειροελάχιστες εκρήξεις κοσμικής διανόησης που προσδίδουν στο σύμπαν συνείδηση, όπως και ο δικός μας νους παράγει αναρίθμητες ηλεκτρονικές εκρήξεις στο χιλιοστό του δευτερολέπτου για να σκέπτεται. Αυτή η πιθανότητα ενισχύεται εάν λάβουμε υπόψη ότι σε συμπαντική κλίμακα του χώρου-χρόνου, η γέννηση και ο θάνατος ενός ηλιακού συστήματος δεν υπερβαίνει ένα χιλιοστό ενός συμπαντικού δευτερολέπτου. Είναι αυτός ο ρόλος μας λοιπόν; Να ωριμάσουμε συλλογικά ως ανθρωπότητα σε τέτοιο επίπεδο που θα κατανοήσουμε το σύμπαν προσφέροντάς του μία ευσυνείδητη, πολυδιάστατη σκέψη του εαυτού του;

Σ' αυτό το σημείο κάποιος κυνικός θα μπορούσε να αναρωτηθεί: Καλά όλα αυτά, αλλά εάν η κάθε μας ζωή είναι μια απειροελάχιστη έκρηξη συμπαντικής σκέψης, πού μπορούμε να κατατάσσουμε τους συνανθρώπους μας που δεν είναι σκεπτόμενοι; Μία εξ ίσου κυνική απάντηση θα μπορούσε να είναι ότι οι μη σκεπτόμενοι προκαλούν τους σκεπτόμενους να εκρήγνυνται πιο δυνατά, όπως η κοπριά θρέφει την άνθιση ενός λουλουδιού. Ο Αϊνστάιν αποτελεί περίτρανο παράδειγμα ενός σκεπτόμενου τον οποίον οι μη σκεπτόμενες ανθρώπινες μάζες τον οδήγησαν να πει, «Υπάρχουν δύο άπειρα: εκείνο του σύμπαντος και αυτό της ανθρώπινης ηλιθιότητος.» Εξ άλλου, και ο Αναξαγόρας (5ο αιώνα π.Χ.) που κατονομάζει ως Νου την δημιουργική δύναμη του σύμπαντος, παρατήρησε ότι «τα όντα τα κατέχει ο Νους, αλλά μόνον μερικά όντα κατέχουν τον Νου» (Αριστοτέλους Περί Ψυχής, 404,b1).

Με την σειρά μου, θα ήθελα να προσθέσω ότι όπως και ο δικός μας εγκέφαλος αποτελείται από μέρη που ασχολούνται με τις μηχανικές λειτουργίες του νευρικού συστήματος, όπως αυτές της αναπνοής και της καρδιάς, χωρίς να μετέχουν στην διανοητική επεξεργασία εξωτερικών ερεθισμάτων, έτσι και οι μη σκεπτόμενοι συνανθρώποι μας εκτελούν υπηρεσίες που στηρίζουν την "μηχανική" βάση του πανανθρώπινου πολιτισμού. Αυτοί, ως κατεξοχήν καταναλωτές και αδηφάγοι προκαλούν την ζήτηση για την παραγωγή που με την σειρά της προκαλεί ευρεσυτεχνίες - εργαλεία για τους σκεπτόμενους.

Ως πρωταγωνιστές της τέταρτης στροφής του εκκρεμούς, λοιπόν, ας λάβουμε υπ' όψιν τις προηγούμενες ταλαντώσεις, οι οποίες από τα χθόνια μετέφεραν την ιδέα του Θείου στην επιφάνεια και από εκεί στα ουράνια. Το μεταφορικό μας εκκρεμές ίσως να έχει κινήσει το δικό μας συμπαντικό "ωρολόγιον" στην ώρα της ωραίας ωρίμανσης. Δηλαδή, ίσως να ωριμάσουμε αρκετά ώστε οι διανοούμενοι ανάμεσά μας να διαμορφώσουν αυτή την διαδρομή ως αυτή της αυτογνωσίας. Ήτοι, την σοφία ότι το θείον (από το «θέειν» = κινούμαι, τρέχω) δεν βρίσκεται εκτός ημών, αλλά ότι και εμείς αποτελούμε ένα αναπόσπαστο κομμάτι της διανόησης και συνείδησής του ως αποκυήματα ενός σύμπαντος που εξελίσσεται καθώς φαντάζεται τον εαυτό του.

Το 1990, διαισθανόμενος την επερχόμενη αλλαγή της ανθρώπινης καταστάσεως, έγραψα τους παρακάτω στίχους:

TO EKKPEMEΣ

Kάθε δυο χιλιετίες τερματίζει το εκκρεμές.

Κάθε τέρμα της ροπής του προμηνύει αλλαγές.

Eίν' αυτό που καθορίζει τον ανθρώπινο παλμόκοσμογόνων γεγονότων προμηνύει ερχομό.

Σαν η φόρα του αλλάζει, φέρνει τέλος και αρχή.Η δεινή αυτή στροφή του φτιάχνει νέα εποχή.

Tελευταίο πλέον θύμα ήτ' ο κλασσικός πολιτισμός:

H Aθήνα και η Pώμη δεν λούονται πια στο φως,

σκεπασμένες απ' το σκότος της καινούργιας εποχής

των αγίων μας πατέρων θρησκευόμενης σχολής.

Αγνοούσαν πως το άνθος και αυτό θα μαραθεί,όπως ο, τι ρέει στη φύση απ' τον ήλιο θα χαθεί.

Tου εικοστού αιώνος είμαι και μέλλει μου να δωΤ' εκκρεμές να τερματίζει σε περίοδο που δρω.

Bλέπω σ' ό, τι είχε ανθίσει κατά όλη την ορμήνα επέρχεται η σήψις, η μοιραία παρακμή.

Aτενίζοντας το μέλλον, τρέμω, σταματά ο νους:

'Aρα τί παραμονεύει στη στροφή του εκκρεμούς;


Από το βιβλίο "Αρμοσκοπώντας" - εκδόσεις Δωδώνη-2005- του Παναγιώτη Τερπάνδρου Ζαχαρίου