Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΡΟΩΡΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΚΑΙ ΤΕΡΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

2018-11-02

Η ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΡΟΩΡΗ ΓΗΡΑΝΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ

(ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΟΥ Π. Τ. ΖΑΧΑΡΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΩΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΟΛΥΜΠΙΑΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ - ΣΠΕΤΣΕΣ 2004)

Τι κάνει κάποιον που έχει ζήσει έναν πλήρη κύκλο ζωής να αναστενάζει με πόθο κάποια στιγμή; Τι άλλο από τα χρόνια της νιότης του - τότε που το σώμα μπορούσε να συμβαδίσει με τις πάντα νέες ορέξεις και πόθους της ψυχής του. Ας μιλήσουμε λοιπόν για σφρίγος, νιάτα και ορμή - με σκέψη και γλώσσα καθαρή - για το πνεύμα του καλού καγαθού, του ωραίου και του αληθινού. Ας μιλήσουμε για νιάτα, αλλά όχι για αυτά που αφορούν τον άνθρωπο, αλλά εκείνα που καταδεικνύουν τον πολιτισμό που είχε την εμπειρία της απόλυτης νεότητος και κατά συνέπεια καθιέρωσε το μέτρο με το οποίον μπορούμε να αξιολογήσουμε τον ανθρωπισμό ανά την υφήλιο. Το πρότυπο και το σωστό μέτρο έχει οριστεί από τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Σήμερα, όσο ποτέ άλλοτε, έχουμε την ανάγκη ενός τέτοιου μέτρου, αλλά και υγειών προτύπων.

Εάν θέλουμε να αξιολογήσουμε την ποιότητα ή την απουσία ανθρωπισμού σε ένα πολιτισμό, θα μπορούσαμε να παραλληλίσουμε την πολιτισμική του ανάπτυξη με αυτή του ανθρώπου. Αλλά για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει πρώτα να ορίσουμε τι είναι το επιθυμητό και στις δύο περιπτώσεις - δηλαδή, όπως ένας υγιής άνθρωπος πρέπει να διανύσει όλα τα στάδια ανάπτυξης ώστε να εκπληρώσει τις δυνατότητές του, έτσι και ένας πολιτισμός θα πρέπει να διανύσει όλα αυτά τα στάδια για να βιώσει τον «Χρυσό» του Αιώνα.

Η περίοδος ουσιαστικής διαμόρφωσης ενός ανθρώπου φτάνει έως το τέλος της δεύτερης δεκαετίας, όταν το άτομο σταδιακά γνωρίζει το περιβάλλον, διευρύνει το λεξιλόγιο και μαθαίνει το σώμα του και τη σχέση με το πνεύμα του. Η άθληση παίζει καθοριστικό ρόλο, εφόσον ένα υγιές σώμα πληροί τις προϋποθέσεις να φιλοξενήσει ένα υγιές πνεύμα. Ωστόσο, η οικογένεια και η κοινωνία πρέπει να εξασφαλίσουν αυτές τις ιδανικές συνθήκες ώστε ο νέος να αποκτήσει την δυναμική και ερωτική ωριμότητα οι οποίες θα του εξασφαλίσουν μία ζωή με άξονα την αρετή. Εάν κάποια τραυματική εμπειρία του στερήσει αυτά κατά τα πρώιμα στάδια, η ανάπτυξή του θα είναι ελλιπής με αρνητικό αντίκτυπο αργότερα.

Το ίδιο ισχύει για έναν λαό ή έναν πολιτισμό, αφού, για να αναπτυχθεί ανθρωπιστικά, πρέπει να διανύσει τα νεανικά του στάδια σε σχέση με το περιβάλλον, την γλώσσα και την καλλιέργειά του. Για να αναπτυχθεί στο έπακρον δομικώς θα πρέπει να λειτουργεί με γνώμονα την ολοκλήρωση του ανθρώπου.

Κι ακριβώς επειδή ο πολιτισμός που γέννησε το Ολυμπιακό Πνεύμα βίωσε ποιοτικά τα νιάτα του, καθιέρωσε τα ιδανικά που θα πρέπει να ασπασθεί ο κόσμος για να λειτουργεί ως ένα υγιές σύνολο. Αυτός ο πολιτισμός δεν οφείλεται σε κάποια ανωτέρα Ελληνική φυλή, αλλά στις συνθήκες που επέτρεψαν στον Ελληνικό κόσμο να ζήσει έναν πλήρη κύκλο ζωής οδηγώντας τον στη σοφία και στο ιδεώδες του ανθρωπισμού. Τούτο θα έλεγα δεν συμβαίνει με τον υπόλοιπο δυτικό κόσμο από την Ρώμη έως και τις Η.Π.Α., ο οποίος, στερούμενος αυτά τα πρώιμα στάδια, σήμερα οδηγεί την υφήλιο σε μαρασμό.

Όμως ο θεσμός των Ολυμπιακών Αγώνων λειτουργεί ως μέτρο που καταγράφει την μορφή του ανθρωπιστικού ιδεώδους καθ' όλη την ιστορική πορεία και ορίζει την επιθυμητή ποιότητα του πολιτισμού ανά τον πλανήτη. Η ανά τετραετία τέλεση των Ολυμπιακών κατέγραψε τους βιορυθμούς του Ελληνικού κόσμου, ενώ η απουσία τους για 1600 χρόνια εσήμανε τον πνευματικό σκοταδισμό. Η επαναφορά τους ως παγκόσμιο θεσμό το 1896 εξέφρασε την ανάγκη που είχε η ανθρωπότητα για ένα σημείο αναφοράς με επίκεντρο τον άνθρωπο ο οποίος έβγαινε διαμελισμένος από τα γρανάζια της Βιομηχανικής Επανάστασης. Στις μέρες μας είναι πλέον πασιφανές ότι πραγματικά η μορφή των Ολυμπιακών Αγώνων λειτουργεί ως παλμογράφος που δείχνει την κατακόρυφη πτώση του ανθρωπισμού στον πλανήτη. Ο υποβόσκων φόβος μίας τρομοκρατικής ενέργειας κατά την διάρκεια κάθε Ολυμπιάδος μαρτυρεί την κατάντια ενός κόσμου που στερήθηκε τα πολιτισμικά του νιάτα.

Η μόνη μας ελπίδα για ένα ελιξίριο νεότητας έγκειται στην αποκωδικοποίηση της πεμπτουσίας του Ολυμπιακού Πνεύματος. Μία μεταφορική αναδρομή θα μπορούσε να μας αποκαλύψει τους παράγοντες που διαμόρφωσαν την νεότητα του Ελληνικού κόσμου. Κατόπιν, θα πρέπει να συνεχίσουμε την ιστορική διαδρομή έως το παρόν επισημαίνοντας τους λόγους που αντί να συνεχισθεί ανοδικά αυτή η πορεία, ο Δυτικός Κόσμος παρέκκλινε του κλασικού ανθρωπισμού και αναπτύχθηκε ούτως ώστε να οδηγεί τον σύγχρονο άνθρωπο σε ένα καταστρεπτικό σύστημα υπερκατανάλωσης.

******

Στην πρώιμη ηλικία του, οι συνθήκες στον Ελληνικό χώρο επέτρεψαν τους κατοίκους του να ερμηνεύσουν την φύση μέσα από τα γεμάτα φαντασία μάτια ενός περίεργου παιδιού. Η απαράμιλλη ποικιλομορφία του Ελλαδικού χώρου συγκροτούσε έναν παιχνιδότοπο φαντασίας που κάτω από την διαύγεια του Ελληνικού ουρανού πλαισίωνε την ανθρώπινη δραστηριότητα με τέτοιο τρόπο που ενέπνευσε ισάξιους μύθους και σκέψεις που αντικατοπτρίζουν μία δημιουργικά παιχνιδιάρικη εποχή.

Σε αυτό το νεανικό στάδιο, οι Έλληνες ανέπτυξαν μία μοναδική γλώσσα για να συμβαδίζει με τις παρατηρήσεις τους και με τις εμπειρίες τους. Τα σημασιολογικά πεδία λέξεων ερέθιζαν τόσο ποιητικά, που οι ήχοι και οι σκέψεις λειτουργούσαν ερωτικά (και τι εξανθρωπίζει περισσότερο από τον Έρωτα;). Ωστόσο, η Ελληνική γλώσσα είναι η μόνη γλώσσα της οποίας η λέξη «λέξις» παράγεται από το «λέγω», η αρχική σημασία του οποίου είναι πιθανώς «ξαπλώνω ερωτικά», εφόσον ετυμολογείται από το «λέγω» που αρχικά σήμαινε «κατακλίνομαι», «κοιμίζω», εξ ου και το «λέχος» (συζυγική κλίνη). Ο πολιτισμός που προήγαγε αυτή η γλώσσα διακηρύττει αυτό που είπε και ο Ησίοδος: ότι μαζί με το Χάος, εν αρχή ην ο Έρως - η δύναμη που ενώνει ώστε να ακολουθήσει η γέννησις. Με αυτή την αντίληψη της κοσμογονίας επόμενο ήταν να γεννηθεί και η λέξη «αρμονία», καθώς εκεί που υπάρχει ένωση (σύζευξη καταστάσεων που δεν ταυτίζονται) υπάρχει και «αρμός».

Η ίδια η λέξη «Θεός» μαρτυράει αυτή την ποιητική ερμηνεία των πραγμάτων, καθώς προέρχεται από το «θέω» που σημαίνει «τρέχω». Παρατηρώντας την κυκλική κίνηση της φύσεως και την διαδρομή του Ηλίου το θείον «έτρεχε» για τους Έλληνες. Και εφόσον η Ελληνική σκέψη επικεντρωνόταν στον άνθρωπο, οι θεότητες ήταν ανθρωπόμορφες. Ήσαν ικανές μέγιστης ορμής, εξ ου και τα αθλητικά κορμιά των Ολυμπίων που ενσάρκωναν ομορφιά, δύναμη και ζωντάνια σε συνάρτηση με το νεαρό του Ελληνικού Κόσμου. Η βαθιά κατανόηση τόσο του ερωτικού στοιχείου όσο και της φύσεως του ανθρώπου παρήγαγε τον ανθρωπιστικό άξονα του Ελληνικού πολιτισμού και της Ελληνικής θρησκείας. Ήταν ένας συνδυασμός που φαίνεται να ελευθέρωνε την σκέψη από περιοριστικά και άκαμπτα δόγματα αφού οι ίδιοι οι θεοί ήσαν προϊόντα μακρών εξελίξεων και πνευματικών διεργασιών.

Ο έρως και η αλληλεπίδραση μεταξύ θνητών και θεοτήτων καλλιέργησαν μία νοοτροπία που παρήγαγε μύθους με ηθικά διδάγματα και σεβασμό προς την φύση. Ο Βασιλιάς Ερυσίχθονας, λόγου χάρη, τιμωρήθηκε με ακόρεστη πείνα, επειδή

αποψίλωσε το ιερό άλσος της θεάς Δήμητρας για να επεκτείνει την τραπεζαρία του. Ο σύγχρονος κόσμος, ελλείψει τέτοιων αναφορών, δεν κατανοεί πλέον ότι «η Ύβρις τιμωρείται». Όπως ο Ερυσίχθων, ο σύγχρονος άνθρωπος ασελγεί στη φύση και είναι με ανάλογο τρόπο καταδικασμένος να νοιώθει ακόρεστη πείνα. Οξύμωρο είναι το ότι η επιστήμηχρησιμοποιεί την λέξη «υβρίδιο» (από το 'ύβρις') ως κάτι θετικό, ενώ για τους Έλληνες ήταν ατιμωτικό.

Αργότερα στη ζωή, όπως ένας υγιής έφηβος μαθαίνει το σώμα του, έτσι και οι Έλληνες της νεανικής εποχής πειραματίστηκαν με την άθληση. Η ίδια η λέξη «γυμναστική» (από το «γυμνός») δηλώνει την αγάπη για το σώμα. Ντροπή για την μορφή του και τις λειτουργίες του δεν υπήρχε, όπως δηλώνουν και τα φαλλικά σύμβολα που είναι διάσπαρτα στην τέχνη της εποχής. Εδώ η ερωτική ορμή αναγνωρίζεται ως κινητήριος δύναμη των πάντων πολύ πιο πριν από τις σχετικές θεωρίες του Ζίγκμουντ Φρόιντ και άλλων.

Την θαλπωρή, καθοδήγηση και ασφάλεια της οικογενειακής εστίας, την βρήκαν οι Έλληνες στις πόλεις-κράτη τους που αποτελούσαν τα κύτταρα του Ελληνικού κόσμου. Η ανθρωποκεντρική θεμελίωση αυτών των πόλεων επέτρεπε στους κατοίκους να έχουν όχι μόνο υγιή συναναστροφή μεταξύ των, αλλά και να ζουν εναρμονισμένοι με την περιβάλλουσα φύση που τους έτρεφε. Οι κυκλικοί χοροί με 'συζευγμένας τας χείρας' των χορευτών, απεικονιζόμενων σε αγγεία της εποχής, συμβολίζουν την κοινωνική τους αλληλεγγύη και την αγάπη μεταξύ των.

Σε αυτή την κοινωνική δομή στρέφεται η ανθρωπιστική σκέψη που αναπτύχθηκε στην υψηλή φιλοσοφία. Φυσικό επακόλουθο ήταν και ο ανταγωνισμός μεταξύ αυτών των πόλεων που συχνά οδηγούσε και σε διαμάχες. Όμως οι διαμάχες φαίνεται να είχαν και θετικά αποτελέσματα, επειδή κατέστειλαν την υπερτροφία μίας πόλης εις βάρος του συνόλου. Το σφρίγος του Ελληνικού κόσμου οφειλόταν σε αυτό το οξύμωρο σχήμα: αφενός μεν μία δυνατή εθνική συνείδηση, αφετέρου δε εσωτερικές διαμάχες. Οι Έλληνες, ως ποιητές, διέκριναν αρμονία μεταξύ τέτοιων συγκρούσεων. Εξ άλλου, η Αρμονία, όπως προαναφέραμε, ήταν η κόρη δύο τέτοιων αντιθέτων: της Αφροδίτης (του έρωτα) και του Άρεως (του πολέμου).

Αυτή η νεανική αρμονία εορταζόταν στους Ολυμπιακούς Αγώνες - απόρροια της ποιητικής ερμηνείας του θείου, της κοινής γλώσσας, της αγάπης για την ανθρώπινη μορφή και του ανθρωπίνου μέτρου των πόλεων. Οι Ολυμπιακοί κατέγραψαν την ακμή του Ελληνικού κόσμου κατά την κλασική εποχή, όπως εξάλλου μαρτυρεί και η τέχνη που την συνόδευσε. Αγάλματα σαν αυτό του «Δισκοβόλου» του Μύρωνος είναι ενδεικτικά της νεανικής αντίληψης των πραγμάτων, εφ' όσον μόνο σε μία άνθιση πολιτισμικού σφρίγους μπορεί να υπάρξει τέτοια ιδανική προσέγγιση της ανθρώπινης μορφής σε σχέση με την σημερινή μετάλλαξη που εκτίθεται στα μουσεία της γερασμένης μας εποχής.

Ο Πελοποννησιακός πόλεμος αποδυνάμωσε την κυτταρική δομή του Ελληνικού κόσμου και έστρωσε τον δρόμο για την μέση του ηλικία: την Ελληνιστική Εποχή. Με την επέλαση της Μακεδονικής Φάλαγγας οι πόλεις κράτη δεν θα ευδοκιμούσαν ποτέ ξανά ως αυτοδύναμες οντότητες. Όπως ένας μεσήλικας που έχει ζήσει έντονα κάποτε γίνεται πιο συνεσταλμένος και επιδιώκει αυτογνωσία, έτσι και ο Ελληνικός κόσμος αποτίμησε και απέθεσε τις πνευματικές του κτήσεις σε σχολεία και βιβλιοθήκες όπως εκείνη της Αλεξάνδρειας. Όμως άνευ του νεανικού του σφρίγους, ο Ελληνισμός κατέστη εύκολη λεία για το παραπροϊόν του Ελληνικού κόσμου: την Ρώμη.

Και εδώ οι Ολυμπιακοί κατέγραψαν τους πτωτικούς βιορυθμούς του Ελληνικού κόσμου, όταν κατά την Ρωμαϊκή Περίοδο ο επαγγελματισμός και οι δωροδοκίες ήταν συνήθη φαινόμενα κατά την διεξαγωγή τους αφού είχαν αποσυνδεθεί από το αθλητικό ιδεώδες της κλασικής αρχαιότητος.

Καθώς κάποιος πλησιάζει τη δύση του, έχει την τάση να στρέφεται προς την θρησκεία ελπίζοντας για κάποιο είδος συνέχειας ή αναγέννησης. Η Στωική φιλοσοφία

και άλλες δοξασίες είχαν στρώσει τον δρόμο για την έως τότε μάλλον απίθανη σύζευξη Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού. «Απίθανη» επειδή επρόκειτο για αντιμαχόμενα στοιχεία: αυτό του ανθρωποκεντρισμού με εκείνο του θεοκεντρισμού, αντίστοιχα - αλλά και του ερωτισμού με αυτό της καταστολής κάθε πάθους. Ήταν κάτι σαν την σύζευξη ενός «ίππου» και ενός «όνου». Το προϊόν τους: ένας «ημίονος». Ένα μουλάρι είναι στείρο. Δεν παράγει. Υπό αυτές τις συνθήκες αργότερα έκλεισαν όλες οι φιλοσοφικές σχολές στην Ελλάδα, και παρόλο που οι θεοί επιβίωσαν στην μορφή Αγίων, η δογματική ερμηνεία του θείου αφαίρεσε την έννοια της κίνησης και του έρωτος αφού το θείον είχε πάψει πλέον να «θέει». Είχε πάψει να ερωτοτροπεί με τους θνητούς όπως είχε κάνει για πολύ καιρό στον κλασικό ελληνισμό με ελάχιστες αλλά σημαντικές εξαιρέσεις. Ό,τι είχε να πει το είπε και μετά αποχώρησε καθίζοντας στον ουράνιο θρόνο ως κριτής και τιμωρός. Αυτή η παύση της κίνησης επέφερε καίριο πλήγμα στην πνευματοσωματική ορμή του Ελληνικού κόσμου, δηλαδή στην έννοια της αλληλεξάρτηση πνεύματος και σώματος. Ο Έρως είχε ηττηθεί κατά κράτος από τον φόβο του θανάτου και την ασκητική ζωή - πασιφανές και στις Βυζαντινές αγιογραφίες που απεικονίζουν το σώμα σκουληκόμορφο και αποστεωμένο για να δοθεί έμφαση στην ψυχική ανάταση. Οι Ολυμπιακοί Αγώνες δέχτηκαν το πλήγμα αυτής της στασιμότητος του θείου και του σχίσματος από το σώμα όταν το 394 ο Θεοδόσιος απαγόρευσε την τέλεσή τους.

Από την παιδικότητα της αρχαϊκής εποχής, την εφηβεία και ακμή της κλασσικής, την ωριμότητα της Ελληνιστικής, το γήρας της Βυζαντινής έως και της σύγχρονης, ο Ελληνικός κόσμος έχει ολοκληρώσει τον κύκλο του και δεν έχει τίποτε άλλο να πει από το να ελπίζει στην αναγέννησή του.

Ένα ερώτημα που πρέπει να λάβει απάντηση είναι το εξής: Γιατί μετά από 1500 χρόνια, παρά την «Αναγέννηση» και μερικές τάσεις Ρομαντισμού, δεν υπήρξε παρόμοια πολιτισμική άνθηση στον πλανήτη με άξονα τον άνθρωπο ειδικά στην Δύση, όπου, όπως πολλοί ισχυρίζονται, κληροδοτήθηκε ο αρχαίος Ελληνικός πολιτισμός; Γιατί δεν δημιουργήθηκε κάτι παρόμοιο με τους Ολυμπιακούς Αγώνες;

Αυτό το ερώτημα εύκολα απαντάται, εάν συγκρίνουμε τον πολιτισμικό κύκλο του Ελληνισμού με αυτόν των άλλων περιοχών του Δυτικού κόσμου που έμμεσα ή άμεσα δέχτηκαν την επίδραση του πρώτου.

Ένας ατυχής προοδευτικός εκπολιτισμός από την Ρώμη έως και την Γηραιά Αλβιώνα έμελλε εσπευσμένως να ανασύρει βάρβαρα φύλα από τα πρώιμα στάδια ανάπτυξης σε έναν κόσμο που είχε σχεδόν ολοκληρώσει τον «ηλικιακό» του κύκλο. «Ατυχής» επειδή αυτή η μετάβαση τους στέρησε το αυτούσιο στάδιο της πολιτισμικής νιότης. Και όπως προαναφέρθηκε, η απουσία αυτών των φάσεων προκαλεί τραυματικές συνέπειες είτε πρόκειται για ανθρώπους είτε για πολιτισμούς. Αυτό που ισχύει και στις δύο περιπτώσεις είναι ότι συμπεριφέρονται ακριβώς όπως ένας νεόπλουτος, δηλαδή ρίχνονται στην άκρατη κατανάλωση.

Πολιτισμικά ο Ελληνικός κόσμος διένυε τη μέση ηλικία όταν τα Ιταλικά φύλα ευρίσκοντο στην νηπιακή ηλικία. Το Ελληνικό πάνθεον είχε προ πολλού ιδρυθεί και η Ελληνική λογοτεχνία άνθιζε, όταν τα φύλα αυτά που θα συγκροτούσαν την Ρώμη ακόμη περιοριζόταν στην απλοϊκή θεοποίηση των αντικειμένων και των πράξεων. Χωρίς τους καρπούς της δικής τους φαντασίας υποχρεώθηκαν να συμπληρώσουν το κενό από το Ελληνικό πάνθεον και την Ελληνική γλώσσα για να κατανοήσουν τις λεπτές έννοιες που ξαφνικά εκλήθησαν να γνωρίσουν. Τούτο τους προκάλεσε μία έντονη αίσθηση πολιτιστικής κατωτερότητας. Ο Οράτιος ομολόγησε αυτό όταν είπε: «Η ηττημένη Ελλάς υπέταξε τον τραχύ της κατακτητή».

Ελλείψει λογοτεχνικής και φιλοσοφικής πρωτοτυπίας, οι Ρωμαίοι έγιναν «τέρατα» πρακτικότητας και ανεδείχθησαν ως οι μεγαλύτεροι μηχανικοί και κτίστες δρόμων του τότε κόσμου, αλλά το ουσιαστικό αποτέλεσμα της ευφυΐας των ήταν η κατανάλωση του φυσικού πλούτου της αυτοκρατορίας. Χωρίς πόλεις κράτη, η Ρώμη έμελλε να υπερτροφήσει, και αντί να διαμορφώνει ανθρωπισμό, παρήγαγε υπερκαταναλωτικές μάζες που συμπεριφερόταν προς στη φύση έχοντας την αίσθηση ατιμωρησίας, γεμίζοντας τις αρένες με ζώα για να προσφέρουν θεάματα αιματοχυσίας. Η άκρατη κατανάλωση του Ρωμαϊκού κόσμου δεν γίνεται πουθενά τόσο εμφανής όσο στα φαγοπότια τους. Ανομοίως με τους Έλληνες προκατόχους τους, οι Ρωμαίοι έφθαναν στον κορεσμό και μετά προκαλούσαν εμετό για να συνεχίσουν την κραιπάλη. Ούτε λόγος για αθλητικούς θεσμούς όπως οι Ολυμπιακοί Αγώνες, επειδή μη έχοντας βιώσει πολιτισμικά νιάτα και συνεπώς μη έχοντας εμβαπτιστεί στον ερωτισμό, περιφρονούσαν τους γυμνικούς αγώνες.

Καθώς εξαπλωνόταν σαν αδηφάγο κύτταρο, η Ρώμη ξερίζωνε κι άλλες ημιάγριες ανθρώπινες ομάδες από το βρεφικό στάδιο ανάπτυξης, για να μην πω από την μήτρα. Καθώς οι λεγεώνες προέλαυναν βορειοδυτικά, ιστορικοί σαν τον Πολύβιο και τον Στράβωνα, κατέγραψαν υπερβόρεια φύλα που διέπρατταν αιμομιξία και ανθρωποφαγία. Ο αντίκτυπος επρόκειτο να φτάσει έως τις μέρες μας στο υπόβαθρο των συγχρόνων κοινωνιών της Δύσης, εφ' όσον εντός τετρακοσίων χρόνων είχαν εκχριστιανισθεί. Η Αυτοκρατορία είχε φτάσει στο γήρας της. Η μονοθεϊστική θρησκεία είχε κάνει την εμφάνισή της και εκεί. Από το βρεφικό κουλούριασμα στις σπηλιές εν ριπή οφθαλμού βρέθηκε μέσα στα ιμάτια ενός γέροντα.

Πως θα μπορούσαν αυτοί οι λαοί να ιδρύσουν θεσμούς σαν τους Ολυμπιακούς αφού προτού μάθουν τα κορμιά τους γνώρισαν την ντροπή; Την σχέση Λόγου και Έρωτος ουδέποτε αντελήφθησαν. Δεν είχαν καν προλάβει να αναπτύξουν δικό τους λεξιλόγιο που θα τους επέτρεπε ουσιαστικότερη σχέση με τις αξίες ενός προηγμένου πολιτισμού, και υποχρεώθηκαν να υιοθετήσουν μία ξένη γλώσσα. Η Λατινική αντικατέστησε εντελώς πολλές εντόπιες λαλιές όπως των Βησιγότθων στην Ισπανία, των Κελτών και Γερμανών στην Γαλατία, εξ ου τα Ισπανικά και τα Γαλλικά αντίστοιχα. Συνεπώς, οι σκέψεις αυτών των μαζών δεν ερεθίζονται πλέον από ποιητικές έννοιες, αλλά από ήχους. Δεν είχαν καλά-καλά καταγράψει μύθους και παραδόσεις, όταν κλήθηκαν να ασπαστούν ξένες ερμηνείες για τον κόσμο και το θείο.

Η αμάθεια υπέκυψε στον θρησκευτικό φανατισμό. Οι λαοί της Ευρώπης στράφησαν στον Χριστιανισμό προκειμένου να πάρουν απάντηση σε ό,τι τους προκαλούσε σύγχυση. Και για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας εξαπολύθηκαν διωγμοί κατά των «απίστων» που αποκορυφώθηκαν με τις Σταυροφορίες και την Ιερά Εξέταση.

Η περίτεχνη γοτθική αρχιτεκτονική που ακολούθησε, παρά την εξαίσια κατεργασία της πέτρας στην ουρανομήκη σχεδίαση αυτών των ναών, δεν αποκρύπτει το σκυθρωπό ύφος της κατηφούς μορφής των αψίδων που μοιάζουν να κρέμονται σαν τις «ρυτίδες» ενός πρόωρα γερασμένου κόσμου- ενός κόσμου που δεν γεύτηκε τον Έρωτα. Η αρμονία που απορρέει από έναν Παρθενώνα δεν επιτεύχθηκε ποτέ στην Δύση, εφόσον δεν υπήρξε η έννοια «Έρως» για να ενώσει και να δημιουργήσει «αρμούς».

Και μάλιστα η έλλειψη του ερωτικού αλλά και του Διονυσιακού στοιχείου σε αυτές τις πουριτανικές αιρέσεις, οι οποίες ένεκα του Ιουδαιοχριστιανισμού κατηγορηματικά περιφρονούσαν τις εγκόσμιες απολαύσεις της ζωής, παρήγαγε εσωστρεφείς κοινωνίες και ανθρώπους που έπρεπε να καταστείλουν πολλά ανθρώπινα πάθη. Ελλείψει εξωστρέφειας, πολλοί παθιάστηκαν και κατεγίνοντο με συλλογές και βιβλία.

Η αναζήτηση κάποιας εθνικής ταυτότητας με γόητρο οδήγησε πολλούς ρομαντικούς μελετητές στην Ελλάδα, και πολλοί λεηλάτησαν την χώρα μας και πήραν αρχαιότητες (όπως είχαν πράξει και οι Ρωμαίοι) για τις συλλογές και τα μουσεία τους προκειμένου να συμπληρώσουν το ιστορικό τους κενό. Και μάλιστα οι Ρομαντικοί του 18ου και 19ου αιώνος υιοθέτησαν την απατηλή ιδέα ότι η αρχαία Ελλάδα ήταν η παιδική ηλικία της Ευρώπης.

Δυστυχώς γι αυτούς, η κοινωνική δομή ενός λαού είναι το σύνολο του δικού του πολιτισμικού γονιδιώματος. Έως την πρόσφατη επαφή τους με την εκφυλιστική επίδραση της διεθνούς μαζικής ενημέρωσης, οι Ελληνικές κοινωνίες - ειδικά στην επαρχία - διατηρούσαν μία απίστευτη σχέση με το παρελθόν και χαίρονταν την υγιέστερη κοινωνική δομή στην Ευρώπη. Οι Έλληνες ακόμη χόρευαν και ενίοτε σήμερα χορεύουν κυκλικά σε πόλεις και στην ύπαιθρο. Ο Αμερικανός συγγραφέας Henry Miller εντυπωσιάστηκε τόσο με την Ελλάδα του 20ου αιώνος που έγραψε Τον Κολοσσό του Μαρουσίου, ένα εγκώμιο για την ανθρωπιστική σπουδαιότητα της χώρας. Παρά τα σκοτεινά χρόνια του ξένου ζυγού, η αδιάκοπη εξέλιξη της Ελληνικής γλώσσας και η διατήρηση των παραδόσεων του γένους λειτούργησαν ως αγωγοί μνήμης στις Ελληνικές κοινωνίες. Επιστρέφοντας ο Miller στην πατρίδα του, επέπληξε τις Ηνωμένες Πολιτείες με το έργο του The Air Conditioned Nightmare (Ο Κλιματιζόμενος Εφιάλτης).

Ο αντίκτυπος του προώρου γήρατος της Δύσης είναι σήμερα αισθητός ανά την υφήλιο. Η απουσία ενός ανθρωπιστικού υποβάθρου οδηγεί στην ανάπτυξη καρκινικών κυττάρων και βλαβερών πολιτικοοικονομικών συστημάτων. Η βιομηχανική επανάσταση αύξησε την κινητικότητα των καταναλωτικών κοινωνιών των οποίων η νοοτροπία «ο χρόνος είναι χρήμα», η καταναγκαστική εργασία και η ηθική τάξη αφαίρεσαν από τον άνθρωπο την αρχή της χαράς, την αρχή της απόλαυσης - τον ίδιο τον Έρωτα. Ορισμένοι θεσμοί του Δυτικού πολιτισμού (όπως και ο τρόπος που εκεί ερμηνεύτηκε ο Ιουδαιοχριστιανισμός) περιόρισαν ασφυκτικά τις φυσικές ορμές και συνεπώς τις πνευματικές. Όταν ο Φρόιντ ψυχανάλυσε τον Δυτικό Πολιτισμό διέγνωσε μερική ή πλήρη ερωτική ανεπάρκεια, επισημαίνοντας ότι δεν υπήρχε θεραπεία αφού δεν έχει μέλλον ένας οργανισμός του οποίου η καρδιά έχει πάψει να πάλλεται. Εξ άλλου, ο έρως δεν ανέχεται κανένα είδος ζυγού, καθώς υπερβαίνει την συζυγικότητα όπως και η Αφροδίτη, που, επειδή υποχρεώθηκε να παντρευτεί τον Ήφαιστο, στην συνέχεια έκανε εραστή της τον Άρη, τον θεό του πολέμου. Στις μέρες μας βλέπουμε την πουριτανική Δύση στο πρόσωπο των Η.Π.Α. να εκτονώνεται με την πολεμοχαρή μανία της. Δηλαδή βλέπουμε το καταπιεσμένο ερωτικό στοιχείο (την Αφροδίτη) να εκτονώνεται με την βία (τον Άρη) στις αδυσώπητες μάχες του πολέμου.

Παρά την σημερινή τεχνολογική πρόοδο και την επιφανειακή χλιδή, ο Δυτικός Κόσμος συνεχίζει να κατασπαράζει τον πλούτο της υφηλίου κατά τον ίδιο τρόπο που έπρατταν οι Ρωμαίοι. Αυτή η λαιμαργία καθιστά τις σύγχρονες πόλεις δυσανάλογες προς τα ανθρώπινα μέτρα και ως εκ τούτου δεν προάγουν μία πραγματική ανθρώπινη ανάπτυξη, αλλά τον ατομικισμό. Ανομοίως με έναν πολίτη της αρχαίας Αθήνας, ο σύγχρονος άνθρωπος, επειδή δεν αισθάνεται πλέον ότι συνεισφέρει συλλογικά στο κοινωνικό γίγνεσθαι και στο κοινό καλό, όλο και περισσότερο «ιδιωτεύει» - αποσύρεται στον εαυτό του. Ακολουθεί η απομόνωση μπροστά από οθόνες υπαγορεύουσες τρόπους ζωής που εξυπηρετούν την χειραγώγηση των μαζών. Ο έντεχνος εξωραϊσμός της βίας που προβάλλει ο Αμερικανικός κινηματογράφος αποκτηνώνει τις γενιές και δημιουργεί μία όλο και αυξανόμενη ζήτηση για κατανάλωση και εικονικές αποδράσεις από την αλήθεια, από τη μνήμη. Και είναι πραγματικά δυσοίωνο ότι η «παγκοσμιοποίηση» βασίζεται σε ακριβώς αυτή την τάξη πραγμάτων. Είναι κάτι που ενισχύει αυτό που κάποτε είπε ο Αϊνστάιν για τα δύο άπειρα: εκείνο του σύμπαντος και αυτό της ανθρώπινης ηλιθιότητας.

Μετά από όλα αυτά, υπάρχει ελπίδα να εμβολιασθεί με ανθρωπισμό ο πρόωρα γερασμένος δυτικός κόσμος; Μπορούμε να ανασύρουμε από τον λήθαργο την Μνημοσύνη και τις εννέα κόρες της, τις Μούσες;

Εάν κατά την διάρκεια μίας έκλαμψης αυτοσυνειδησίας κοιτάξουμε πίσω από το κυριαρχικό σημερινό παραπέτασμα και αναγνωρίσουμε την πρωταρχικότητα του έρωτος στην ανθρώπινη φύση, αλλά και τους λόγους που μας οδήγησαν στον Ερυσιχθόνιο καταναλωτισμό, ίσως να γευθεί η Δύση τα στερημένα της νιάτα. Μπορεί και να συνειδητοποιήσουμε ότι ως σύνολο είμαστε αγωγοί ανακυκλώσιμης οργανικής ύλης και ενέργειας που διαιωνίζουν το σύμπαν ευχάριστα μόνον όταν παράγουμε ποίηση καθ' όλη την εξέλιξη. Η ελπίδα βρίσκεται στην Ευρώπη όπου, εάν ανθίσει ο ανθρωπισμός, ίσως επηρεάσει και το υπερατλαντικό παραπροϊόν της του οποίου το αβυσσαλέο κενό μνήμης κατασπαράζει το περιβάλλον του πλανήτη.

Αυτό απαιτεί την αναστολή του γήρατος αλλά και την αναγέννηση από τη τέφρα. Άλλωστε το σύμβολο του Ελληνισμού είναι ο μυθικός Φοίνιξ, ο οποίος ξαναγεννιέται από την στάχτη του. Η πάσχουσα ανθρωπότητα εναγωνίως αναζητεί ένα ελιξίριο που θα επαναφέρει τα νιάτα. Εάν μελετηθεί το γονιδίωμα του Ολυμπιακού Πνεύματος, συνιστάμενο εκ σώματος και ψυχής, τα νιάτα είναι εφικτά. Με στόχο αυτό το γονιδίωμα πρέπει να πορευτεί όλη η ανθρωπότητα για να κατανοήσει την πρωταρχική σημασία της ερωτικής ορμής που ερμηνεύει και εκφράζει το μεγαλείον: Την ομορφιά που εκφράστηκε σε ανθρώπινες πόλεις και κοινότητες όπου ο πολίτης υπήρξε ενεργό κύτταρο του ευρύτερου συνόλου και αναπόσπαστο κομμάτι του.

Αυτό δεν επιτυγχάνεται σε πολυεθνικές μεγαλουπόλεις και προάστια. Όταν ο άνθρωπος πρέπει να ταξιδεύει χιλιόμετρα για να ψωνίσει σε πολυκαταστήματα, όπου αναρτώνται επιγραφές του τύπου "No Loitering" (απαγορεύεται το χασομέρι), στερείται κάθε υγιούς επαφής με τους συμπολίτες του. Πρωταρχικής σημασίας λοιπόν είναι προγράμματα που θα ενθαρρύνουν την αποκέντρωση και την εγκατάσταση κοινοτήτων στην ύπαιθρο και που θα αποθαρρύνουν πολυπολιτισμικές κοινωνίες, εφ' όσον σε τέτοια χωνευτήρια καταστρέφεται η ιδιάζουσα πολυπολιτισμικότητα της πλανήτου Γαίας. Κατ' αυτόν το τρόπο εγκαθιδρύεται μία ομογενοποιημένη μονοδιάσταση που καθορίζεται από την μαζική ενημέρωση. Για να αποτραπεί κάτι τέτοιο, οι ανθρώπινες κοινότητες χρειάζονται σταθερότητα ώστε να καλλιεργήσουν την δική τους διαφορετικότητα. Σήμερα, το αέναο ανακάτεμα λαών σκοπίμως επιδιώκεται με κάθε μέσον. Ακόμη και μέσω των πολέμων, που οδηγούν πληθυσμούς στην μετανάστευση, επιφέρεται αλλοίωση των ανθρωπίνων ταυτοτήτων και δρομολογείται η επικράτηση μίας αποχαυνωτικής ισότητος. Η ομοιογένεια αυτή αντιστοιχεί με την ισοπέδωση, η οποία αναπόφευκτα οδηγεί στην υπερκατανάλωση. Αυτοί που κόπτονται για μια τέτοια ισότητα ορέγονται απολύτου αρχής και κυριαρχίας πάνω στα άβουλα και άνευ αυτοφυούς συνειδήσεως όντα.

Ας μη λησμονούμε ότι το Ολυμπιακό Πνεύμα θεμελιώθηκε από ελεύθερους πολίτες ανθρωποκεντρικών πόλεων που εόρταζαν ποιητικά την εθνική τους συνοχή αλλά και την διαφορετικότητά τους, από πολίτες που χόρευαν κυκλικά με συζευγνυμένας τας χείρας - χοροί επιβιώσαντες στον Ελληνικόν χώρον έως και προ σαράντα χρόνια.

Τώρα πλέον οι κύκλοι έχουν σπάσει, τα χέρια λύθηκαν και έχουν πέσει στο πλάι, και ο καθένας χορεύει μόνος του ανεβοκατεβάζοντας το κεφάλι στους μονορυθμικούς ήχους της απόλυτης «ιδιωτείας».

Μόνο όταν οι άνθρωποι αρχίσουν να σχηματίζουν χορευτικούς κύκλους σαν αυτούς που κυματίζουν στην Ολυμπιακή σημαία θα σημαίνει ότι επιστρέφουμε στον ανθρωπισμό που περικλείει την νεανική ορμή του Ελληνισμού και του έρωτος. Τότε μόνο θα αντανακλούν οι Ολυμπιακοί το επιθυμητό μέτρο πολιτισμού στον πλανήτη μας. Και γι αυτό ακριβώς το έργο, ως Έλληνες, οφείλουμε να αγωνισθούμε δια της μνήμης και της αρετής με απώτερο σκοπό την Αρμονία.

Αυτή, φίλοι μου, ήταν η ομιλία μου το 2004, έναν μήνα πριν την έναρξη των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, όπου η τελετή έναρξης, επιβεβαίωσε όλη την ιστορική διαδρομή του Ελληνικού έθνους με τον θεό Έρωτα να αιωρείται πάνω από την ανθρωποκεντρική πομπή των εξελίξεων.

Ωστόσο, δεν παύει να με ενοχλεί η τελετή λήξεως που τελείωσε με έναν συμβολισμό αυτού που θα ακολουθούσε στην χώρα μας. Αντί για μία νότα αισιοδοξίας για το τί μέλλει γενέσθαι με τον πολιτισμό μας, ο οποίος θα έπρεπε να εξελιχθεί σε ένα πανεπιστήμιο όπου η υφήλιος θα μπορούσε να μάθει από την συσσωρευμένη μνήμη της διαδρομής του, ουσιαστικώς γίνεται λόγος για τον διαμελισμό του και τον ξεπεσμό του, με έναν τσούρμο αθίγγανους να χορεύουν δίπλα σε ένα αγροτικό που πωλούσε καρπούζια... Λες και προμήνυε την δημογραφική μας μετάλλαξη προκύπτουσα από την επερχόμενη κρίση 10 χρόνια αργότερα, με τα νιάτα μας να εξωθούνται στο εξωτερικό και η χώρα να γεμίζει με πληθυσμούς που δεν απέχουν από αυτούς που χόρευαν γύρω από το αγροτικό με τα καρπούζια...

Και το χειρότερο; Η ανέραστη τελετή έναρξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Λονδίνου 8 χρόνια αργότερα, ο οποία τόσο συμβολικά προανήγγειλε την πολιτισμική κατάπτωση και τον τερατισμό που θα ακολουθούσε σε παγκόσμια κλίμακα άνευ της συμμετοχής του Ελληνικού πνεύματος στην Δύση. Αγγλικό λιβάδι να μετατρέπεται σε ένα γκρίζο βιομηχανικό «ντουμάνι», άρρωστα παιδιά να βλέπουν εφιάλτες με δαίμονες, την Κρουέλα Ντε Βιλ και τον Χάρι Πότερ, και τον Μίστερ Μπιν να σατιρίζει το έργο του μεγάλου Έλληνα Βαγγέλη Παπαθανασίου «Δρόμοι της Φωτιάς»....Κι αν ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Αδριανός λάτρεψε τον Ελληνικό πολιτισμό επειδή, όπως δήλωσε ο ίδιος, οι Έλληνες ήσαν οι μόνοι που ξέφυγαν από τον τερατισμό και έστησαν ντον άνθρωπο στα πόδια του, σήμερον τα πράγματα είναι επικίνδυνα.

Καιρός να επαναφέρουμε τα νιάτα μας αναστήνοντας την Τιτανίδα θεά Μνημοσύνη.
Μόνο εάν επαναφέρουμε την μνήμη και φωτίσουμε τους μηδενιστές που προκύπτουν από την πενία της λησμονιάς, θα ξαναστηθεί η ανθρωπότητα στα πόδια της. Έως τότε θα διαμελίζεται από όλο και περισσότερα σκουλίκια, κάτι που θα αντανακλά η γλώσσα, η τέχνη και τα στιγματισμένα πρόσωπα και κορμιά που πληθαίνουν ανάμεσά μας.